Рақобат қўмитасининг электрон тижорат бозорида истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, мавжуд муаммолар ва уларнинг ечимлари юзасидан таклифлари
Сўнгги йилларда Ўзбекистон Республикасида рақамли иқтисодиётнинг жадал ривожланиши натижасида электрон тижорат соҳаси кенгайиб, онлайн харидлар аҳоли ҳаётининг ажралмас қисмига айланди. Шу билан бирга, мазкур соҳада истеъмолчилар ва тадбиркорлар ўртасидаги муносабатларда айрим муаммолар ва низолар юзага келмоқда.
2026 йилнинг I чораги якунига кўра, электрон тижорат платформалари фаолияти юзасидан жами 111 та субъектга нисбатан 1 657 та мурожаат келиб тушган. Ушбу мурожаатлар таҳлили шуни кўрсатмоқдаки, уларнинг асосий қисми товар сифати (602 та, 36,3 фоиз), тўлов муносабатлари (278 та, 16,8 фоиз) ҳамда товарларни етказиб бериш жараёни (188 та, 11,3 фоиз) билан боғлиқ масалаларга тўғри келади.
Мурожаатларни кўриб чиқиш натижасида 983 та (60 фоиз) мурожаат ижобий ҳал этилди. Шунингдек, истеъмолчилар фойдасига 350 млн сўмга яқин маҳсулотлар алмаштирилди ёки қайта ҳисоб-китоб қилиниши таъминланди.
1️⃣ Бозорнинг асосий «иштирокчилари» ва мурожаатлар таҳлили
Статистикага кўра, шикоятларнинг энг катта қисми бозор етакчилари ҳиссасига тўғри келмоқда. Бу табиий ҳол – транзакциялар сони қанча кўп бўлса, хатоликлар эҳтимоли шунча юқори:
➡️ Uzum Market (490 та мурожаат): Энг йирик маркетплейс сифатида асосий шикоятлар товар сифати ва етказиб бериш билан боғлиқ.
➡️ Uzum Nasiya (391 та мурожаат) ва Alif (Nasiya/Moliya – 52 та): Бу ерда асосий масалалар молиявий мажбуриятлар, тўловларни ҳисоблаш ва қарздорлик билан боғлиқ муаммолардир.
➡️ Ijtimoiy tarmoqlar (Instagram, Telegram): Гарчи мурожаатлар сони камроқ кўринса-да (масалан, Instagram бўйича 13 та расмий шикоят), бу соҳада фирибгарлик ва қайтариб бўлмайдиган тўловлар хавфи юқорилигича қолмоқда.
2️⃣ Истеъмолчиларни нима қийнамоқда? (Асосий муаммолар)
Ҳисоботдаги маълумотларни таҳлил қилсак, мурожаатларнинг асосий сабаблари қуйидагича тақсимланган:
✅Товар сифати ва мослиги: Мижозлар олган маҳсулот сайтдаги тавсифга мос келмаслиги ёки нуқсонли экани энг кўп учрайдиган ҳолат (36% мурожаат).
✅Тўлов ва қайта ҳисоб-китоб: Мурожаатларнинг салмоқли қисми ижобий ҳал этилиб, 142 млн сўмдан ортиқ маблағ қайта ҳисоб-китоб қилингани ва 201 млн сўмлик товарлар алмаштириб берилгани тизимда ҳали ҳам молиявий шаффофлик борасида бўшлиқлар борлигини кўрсатади.
✅Етказиб бериш муддатлари: Логистика занжиридаги узилишлар, айниқса чекка ҳудудларда ҳамон долзарб.
3️⃣ Халқаро тажриба ва маҳаллий ечимлар
Дунё тажрибаси (масалан, АҚШнинг Amazon ёки Хитойнинг Alibaba тизими) шуни кўрсатадики, истеъмолчи ишончини қозониш учун қуйидагиларни жорий этиш шарт:
✅ «Escrow» тўлов тизими: Харидор товарни олиб, уни тасдиқламагунча пул сотувчининг ҳисобига ўтмайди. Бу Instagram ва Telegram’даги фирибгарликка чек қўяди.
✅ Автоматлаштирилган низоларни ҳал қилиш (ODR): Ҳар бир мурожаатни қўлда кўриб чиқиш эмас, балки платформанинг ўзида тезкор «арбитраж» тизимини яратиш.
✅ Сотувчилар рейтинги ва жавобгарлиги: Сифатсиз товар сотган тадбиркорларни платформадан четлатишнинг қатъий тизими.
4️⃣ Хулоса ва таклифлар
Таҳлил натижаларига кўра, Ўзбекистонда электрон тижоратни янги босқичга олиб чиқиш учун қуйидагилар таклиф этилади:
✅ Қонунчиликни такомиллаштириш: «Масофавий савдо» тушунчасини сотувчининг мажбуриятлари нуқтаи назаридан янада аниқлаштириш.
✅ Рақамли саводхонлик: Истеъмолчиларга онлайн шартнома ва оферта шартларини ўқиш маданиятини сингдириш.
✅ Логистика марказларини сертификатлаш: Товар сақланиш ва етказиб бериш шароитларини давлат стандарти даражасига кўтариш.
↗️ Юқоридаги ҳолатлар давлат органлари томонидан амалга оширилаётган назорат ва тартибга солиш чора-тадбирлари натижасида электрон тижорат соҳасида ижобий тенденциялар шаклланаётганини кўрсатмоқда. Айни пайтда, келгусида асосий эътибор мавжуд муаммоларни бартараф этишга эмас, балки уларнинг келиб чиқиш сабабларини барвақт аниқлаш ва олдини олишга қаратилмоғи мақсадга мувофиқ ҳисобланади.
